Onvermijdelijk verraad
Een familieverhaal brengt de oorlog in Friesland en Drenthe dichtbij. Johan den Hartogh volgt Jelle en Froukje, wier toekomst door bezetting, onderduik en verraad wordt ontwricht.
Oorlogsromans
Boeken om te ontdekken
66 boeken
Nachtvlucht
In september 1939 brengt een vlucht van Engeland naar New York mensen met uiteenlopende belangen samen. Ken Follett verbindt oorlogsdreiging, geheimen en morele keuzes in een historische thriller.
Gestolen geluk
Elle van Rijn vertelt over zangeres Desi von Halban-Kurz en kunsthandelaar Jacques Goudstikker: liefde, vlucht en kunstroof in de schaduw van het nazisme.
De schaduw blijft
Een misdaad in bezet Nederland verbindt twee jonge mannen door schuld en een onterechte beschuldiging. Kim van Heerde baseerde haar roman deels op echte gebeurtenissen.
De kaartenmaker van Jersey
Op het bezette Jersey helpen arts Ivy Picott en de Nederlandse ingenieur Gerrit van der Zee mensen en informatie ontsnappen aan de bezetter. Sarah Sundin vertelt over vertrouwen en gevaar.
De laatste zomer aan zee
Daisy betrekt in 1938 met haar gezin een château aan de Franse Rivièra. Sarah Steele verbindt de geheimen van het huis met de toenemende oorlogsdreiging.
Het meisje op perron 1
Gill Thompson vertelt over Eva, die haar dochter met een kindertrein uit Praag naar Engeland laat vertrekken. Een roman over afscheid, opvang en het beschermen van kinderen.
In memoriam
Alice Winn volgt twee jonge mannen van een Britse kostschool naar de loopgraven. In memoriam verscheen eerder in het Nederlands als Door het grote vuur.
Het geheim van de fjorden
In bezet Noorwegen raakt Rumi betrokken bij geheime overtochten en de nood van haar vriendin Anya. Een roman over verzet, verlies en opnieuw durven handelen.
De honingslager
Twee Nederlandse jonge mannen werken onder dwang in een Berlijnse honingfabriek. Fred Pelt onderzoekt vriendschap en morele keuzes tussen 1943 en 1945.
Wat ons nog rest
Aline Sax volgt een zeventienjarig meisje in Berlijn in april 1945. Deze roman in versvorm draait om overleven tussen puin, angst en de naderende frontlinie.
Het meisje op de foto
Fotografe Clarisse legt het bezette Parijs vast. Wanneer ze een Joods meisje ziet wegvoeren, wordt getuigen voor haar een vraag naar ingrijpen.
Een tijd als deze
De Tweede Wereldoorlog blijft ons confronteren met verhalen over keuzes, illusies en verraad. In Een tijd als deze , de tweede roman van Sarah van der Maas, neemt de auteur ons mee naar de laatste fase van Hitlers Derde Rijk.
Het hart van de dubbelspion
Cilla van der Zee komt als spion in Groot-Brittannië terecht, maar wil de geallieerden helpen. Een opdracht als dubbelspion aan de Schotse kust maakt vertrouwen tot een kwestie van leven en dood.
Een sterke vrouw
Diney Costeloe volgt Mabel, Lucinda en Diana rond het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Werk, liefde en verwachtingen veranderen wanneer de oorlog hun toekomst doorkruist.
De verpleegster van Auschwitz
Ellie Midwood schrijft historische fictie rond verpleegkundige Orli Reichert. Zorg voor anderen komt in conflict met de opdrachten van een gewelddadig kampregime.
Rachels wens
Onderduik en een liefde in Amsterdam in 1942 krijgen een tweede perspectief wanneer Kyra in 2013 bevriend raakt met een oudere man.
Van het westelijk front geen nieuws
Erich Maria Remarque volgt jonge Duitse soldaten in de Eerste Wereldoorlog. Van het westelijk front geen nieuws is een anti-oorlogsroman over overleven, kameraadschap en verloren verwachtingen.
Aan het einde van de oorlog
Terwijl het einde van de oorlog nadert, verdwijnt een kind bij een concentratiekamp. Bert Natter gebruikt de zoektocht van een SS-officier om macht, schuld en menselijkheid te onderzoeken.
Het Alice-netwerk
Een zoektocht in 1947 brengt Charlie bij Eve, een voormalige spionne uit de Eerste Wereldoorlog. Kate Quinn verbindt twee generaties met een onverwerkt verraad.
De vrouwen van het kamp
Na het bombardement op hun vluchtelingenschip belanden Norah Chambers en Nesta James in een Japans interneringskamp op Sumatra. Heather Morris vertelt over solidariteit en overleven buiten Europa.
Het behouden huis
Een Nederlandse soldaat zoekt rust in een verlaten villa, totdat een Duitse officier verschijnt. In deze korte oorlogsnovelle onderzoekt Willem Frederik Hermans de broosheid van veiligheid en identiteit.
Door het oog van de naald
Een Duitse spion ontdekt een geallieerde misleiding vlak voor D-Day. Ken Follett maakt van militaire geheimhouding een persoonlijke achtervolgingsthriller.
Het boek van verloren namen
Een teruggevonden boek roept Eva’s herinneringen aan de oorlog op. Kristin Harmel vertelt over het redden van Joodse kinderen en het bewaren van hun oorspronkelijke namen.
Een lied in de schaduw
Een boerin, haar dochter in het Leidse verzet en een Joodse violiste raken met elkaar verbonden. Lynn Austin onderzoekt bescherming en verantwoordelijkheid in bezet Nederland.
De wintertuin
Niet iedere oorlogsroman speelt zich volledig af in de oorlog zelf. De wintertuin van Kristin Hannah laat juist zien hoe de Tweede Wereldoorlog nog jarenlang doorwerkt in gezinnen en families. Het verhaal draait om twee zussen die na het ziek worden van hun vader steeds meer ontdekken over het verborgen verleden van hun moeder. Wat begint als een roman over familie en afstand, groeit uit tot een indringend verhaal over verlies, overleven en verzwegen pijn uit de oorlog.
Het familieportret
Het familieportret van Jenna Blum is een oorlogsroman die de oorlog niet alleen laat zien in het verleden, maar ook in de generaties erna
Operatie Verity
Veel oorlogsromans gaan over soldaten, veldslagen of onderduikers, maar Operatie Verity van Elizabeth Wein kiest een andere ingang. Deze roman draait om twee jonge vrouwen tijdens de Tweede Wereldoorlog. De een is piloot, de ander geheim agent. Hun vriendschap wordt op de proef gesteld wanneer een missie in vijandelijk gebied misgaat en Verity wordt gearresteerd door de Gestapo.
De vrouw met de rode ster
Kate Quinn verwerkt het leven van sluipschutter Mila Pavlitsjenko in een historische roman over oorlog, moederschap en een ontmoeting met Eleanor Roosevelt.
Kinderen van Oekraïne
Erin Litteken volgt drie vrouwen tijdens de Duitse invasie van Oekraïne in 1941. Bescherming, vluchten en dreigende tewerkstelling bepalen hun mogelijkheden.
De tatoeëerder van Auschwitz
Heather Morris vertelt over Lale Sokolov en Gita in Auschwitz. Een historische roman, geïnspireerd op hun levens, over liefde, dwang en de poging om te overleven.
Terug naar Insulinde
Rosa groeit op in Nederlands-Indië en belandt tijdens de Japanse bezetting in een interneringskamp. Elle van Rijn verbindt familie, liefde en koloniale verhoudingen.
De dochter uit Parijs
Kristin Harmel vertelt over twee vriendinnen en hun dochters in bezet Parijs. Bescherming van kinderen wordt gevolgd door een zoektocht naar wat tijdens de oorlog verloren ging.
De bijenhouder van Aleppo
Nuri en Afra verlaten het door oorlog getroffen Syrië. Christy Lefteri vertelt over hun vlucht, verlies en de zoektocht naar een nieuw bestaan in Groot-Brittannië.
De vrouwen van Bletchley Park
Kate Quinn volgt drie vrouwen die tijdens de Tweede Wereldoorlog bij Bletchley Park werken. Vriendschap, geheimhouding en een raadsel dat na de oorlog terugkeert vormen het hart van deze historische roman.
De bibliotheek van verboden boeken
Brianna Labuskes verbindt drie vrouwen in Berlijn, Parijs en New York. Boeken, censuur en de strijd om vrije informatie lopen door hun levens vóór en tijdens de oorlog.
De vergeten spionne
Een ontdekking in een archief brengt Amy op het spoor van agent Colette in bezet Parijs. Sarah Steele verbindt rouw, muziek en een verborgen oorlogsverhaal.
Dochters van Kiev
Katya’s jeugd in Oekraïne wordt getekend door de hongersnood onder Stalin. Jaren later ontdekt haar kleindochter Cassie een dagboek dat familiegeheimen opent.
Gloriedagen
In Berlijn na de Eerste Wereldoorlog bouwt het personeel aan ziekenhuis Waldfriede. Corina Bomann begint een historische serie over zorg, samenwerking en een samenleving in crisis.
Het kersenspoor
Een schooljuf helpt Joodse kinderen via een route door Frankrijk. Een brief brengt ruim zeventig jaar later een jonge vrouw op het spoor van haar geschiedenis.
Het schuilhuis
Victoria helpt in 1944 een neergestorte Britse piloot bij Lochem. Rachel van Charante verbindt haar gevaarlijke geheim met een verleden dat tientallen jaren later terugkeert.
Post voor mevrouw Bromley
Post voor mevrouw Bromley van Stefan Brijs is een oorlogsroman die eens niet de Tweede, maar de Eerste Wereldoorlog centraal zet. Dat maakt het boek direct interessant voor lezers die verder willen kijken dan de bekende verhalen over de jaren veertig. De roman volgt jonge mannen die onder grote maatschappelijke druk komen te staan wanneer oorlogsdienst, eergevoel en lafheid voortdurend tegenover elkaar worden gezet. Juist dat sociale en psychologische spanningsveld geeft het verhaal zijn kracht.
Dochter van het Derde Rijk
Een ontvoerd meisje en een gedwongen adoptie verbinden Hanna’s oorlogsjaren met een onderzoek van Ember, decennia later. Melanie Dobson vertelt over identiteit en herinnering.
De oorlog die mijn leven redde
Ada ontsnapt tijdens de evacuatie uit Londen aan haar afgesloten thuisleven. Bij Susan ontdekt zij met haar broertje een andere vorm van veiligheid en zorg.
De crèche
In Amsterdam helpt Betty Oudkerk Joodse kinderen beschermen tegen deportatie. Elle van Rijn benadert het reddingswerk vanuit jonge kinderverzorgsters.
Vlucht uit Parijs
Twee Joodse broers ontsnappen in 1942 uit Parijs en zoeken hun ouders. Mario Escobar laat hun tocht uitkomen bij Le Chambon-sur-Lignon.
Het eerste transport
Heather Macadam onderzoekt het eerste officiële transport van Joodse meisjes naar Auschwitz. Het boek herstelt persoonlijke levens achter een collectieve geschiedenis van vervolging.
De jaagster
Kate Quinn laat een oorlogscorrespondent en een voormalige Russische pilote zoeken naar een oorlogsmisdadiger. In Amerika roept een nieuwe stiefmoeder vragen op.
De Engelse patiënt
Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog verzorgt Hana een zwaar verbrande man in een Italiaanse villa. Michael Ondaatje verbindt zijn onbekende identiteit met herinneringen, liefde en verlies.
Het bittere kruid
Marga Minco beschrijft de vervolging van een Joodse familie in Nederland. De sobere vertelwijze maakt gewone handelingen en het geleidelijke verlies van veiligheid betekenisvol.
Boetekleed
Een verkeerde uitleg van wat zij ziet verandert de levens van Briony, Cecilia en Robbie. Ian McEwans Boetekleed verbindt liefde en oorlog met vragen over waarneming, schuld en vertellen.
Tot ziens daarboven
Twee Franse oud-soldaten proberen na de Eerste Wereldoorlog opnieuw te leven. Pierre Lemaitre onderzoekt de afstand tussen het herdenken van doden en de zorg voor overlevenden.
Vluchteling
Alan Gratz volgt Josef in de jaren dertig, Isabel in Cuba in 1994 en Mahmoud in Syrië in 2015. Een jeugdroman over drie verschillende vluchten en het zoeken naar veiligheid.
Haar naam was Sarah
Oorlogsroman In de roman Haar naam was Sarah van Tatiana de Rosnay verschuift het perspectief langs twee tijdlijnen: in 1942 een tienjarig Joods meisje, Sarah Starzinski, in Parijs, die haar broertje in een kast opsluit net voordat de razzia plaatsvindt, en in 2002 een Amerikaanse journaliste, Julia Jarmond, die zich in Frankrijk vestigt en het opdracht krijgt om te schrijven over de historiques van die razzia.
Val der titanen
Ken Follett begint zijn Century-trilogie aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog. Persoonlijke levens raken verbonden met macht, arbeid en maatschappelijke verandering.
De donkere kamer van Damokles
Willem Frederik Hermans onderzoekt verzet, identiteit en bewijs in bezet Nederland. Henri Osewoudt raakt verwikkeld in opdrachten waarvan de betekenis steeds moeilijker vast te stellen is.
De tweeling
Tessa de Loo laat twee gescheiden opgegroeide zussen terugkijken op hun oorlogsjaren in Nederland en Duitsland. Een familieroman over herinnering, verwijdering en de grenzen van begrip.
De boekendief
In nazi-Duitsland ontdekt Liesel Meminger de kracht van lezen en woorden. Markus Zusak verbindt haar leven bij een pleeggezin met vriendschap, vervolging en de dreiging van oorlog.
Het stenen bruidsbed
Harry Mulisch laat de Amerikaanse tandarts Norman Corinth terugkeren naar Dresden, de stad die hij hielp bombarderen. Een literaire roman over oorlog, herinnering en de nasleep van vernietiging.
De laatste Jood van Rotterdam
Ernesto Cassutto vertelt over vervolging, onderduik en het verlies van mensen die dichtbij staan. Een persoonlijk oorlogsverhaal met een nadrukkelijke plaats voor geloof en steun.
Soldaat van Oranje
Erik Hazelhoff Roelfzema vertelt zijn eigen oorlogservaringen. Zijn verhaal voert van bezet Nederland naar Engeland, geheime missies en het werk voor de geallieerden.
De nachtwacht
Sarah Waters volgt mensen in Londen tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. De roman beweegt terug van 1947 naar 1944 en 1941 en legt zo de voorgeschiedenis van relaties en verlies bloot.
De aanslag
Een gebeurtenis in Haarlem in januari 1945 blijft Anton Steenwijk zijn leven lang achtervolgen. Harry Mulisch verbindt oorlog met herinnering, toeval en de vraag naar schuld.
Oorlogswinter
De vijftienjarige Michiel raakt in de winter van 1944–1945 betrokken bij het verzet. Jan Terlouw vertelt over verantwoordelijkheid, vertrouwen en gevaar vanuit een jong perspectief.
Totdat we thuis zijn
Cathy Gohlke vertelt over Claire Stewart, die vijf Frans-Joodse kinderen naar Engeland brengt. Hun veiligheid vraagt vervolgens om zorg, verantwoordelijkheid en moeilijke keuzes.
De gele vogels
De gele vogels van Kevin C. Powers is een roman waarin de klassieke beeldvorming van oorlog op zijn kop wordt gezet door de focus te leggen op de innerlijke wereld van een jonge soldaat in de oorlog in Irak
Verder lezen
Verhalen & achtergrond
De tweeling: waarom denken Anna en Lotte anders?
Anna en Lotte delen hun afkomst, maar groeien in verschillende omgevingen op. Hun ontmoeting op latere leeftijd laat zien dat verwantschap niet automa…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
De Engelse patiënt: eerst het boek of de film?
Kies eerst het boek als je de vier personages en de manier waarop hun verhalen samenkomen wilt ontdekken. De film geeft een eigen interpretatie. Wie d…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Boetekleed: wat doet Duinkerken in het verhaal?
Duinkerken plaatst de persoonlijke geschiedenis van Boetekleed midden in de oorlog van 1940. Ian McEwan verbindt de gevolgen van een eerdere beschuldi…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Het stenen bruidsbed: waarom Dresden?
Dresden is in Het stenen bruidsbed de plek waar Norman Corinth zijn oorlogsverleden opnieuw ontmoet. Hij keert na de oorlog terug naar een stad aan de…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Het behouden huis: kort, maar ook eenvoudig?
Het behouden huis is een korte novelle, maar lengte en moeilijkheid zijn niet hetzelfde. Hermans laat je volgen wat een onbetrouwbare oorlogswereld me…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Rachels wens: hoe werken de twee tijdlijnen?
Rachels wens verbindt Amsterdam in 1942 met Amsterdam in 2013. Rachel leeft onder vervolging en duikt onder; Kyra ontmoet tientallen jaren later een o…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Het meisje op de foto: fotografie als verzet
In Het meisje op de foto gebruikt Clarisse haar camera om de bezetting van Parijs vast te leggen. Wanneer zij een meisje ziet wegvoeren, verschuift ha…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
De schaduw blijft: wat is waargebeurd?
De schaduw blijft is deels gebaseerd op ware gebeurtenissen. Het boek van Kim van Heerde blijft een roman: je kunt personages, gesprekken en motieven …
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Het geheim van de fjorden: wat was de Shetland Bus?
De Shetland Bus was een geheime verbinding over zee tussen bezet Noorwegen en Shetland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het was geen busdienst. Mandy R…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
In memoriam en Door het grote vuur: hetzelfde boek?
Ja. In memoriam van Alice Winn is hetzelfde werk als Door het grote vuur. De Nederlandse editie uit 2026 heeft een andere titel; het is geen tweede de…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
De bijenhouder van Aleppo: is Nuri een echt persoon?
Nuri is een romanpersonage. Christy Lefteri liet zich voor De bijenhouder van Aleppo inspireren door haar vrijwilligerswerk met vluchtelingen in Athen…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
De crèche: wie is Betty Oudkerk in de roman?
Betty Oudkerk is de jonge kinderverzorgster die centraal staat in De crèche van Elle van Rijn. De roman gaat over het redden van Joodse kinderen in be…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
De honingslager: welke familiegeschiedenis ligt eraan ten grondslag?
Fred Pelt baseerde De honingslager op gesprekken met zijn vader, die tijdens de oorlog in een Berlijnse honingfabriek werkte. Het boek verwerkt die ac…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
De jaagster van Kate Quinn: wat gebeurt er na de oorlog?
De jaagster volgt een zoektocht naar een oorlogsmisdadiger na de Tweede Wereldoorlog. Een Britse correspondent, een Russische pilote en een Amerikaans…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
De laatste zomer aan zee: waar speelt het verhaal?
De laatste zomer aan zee speelt rond een château aan de Franse Rivièra. In 1938 ontdekt de Joodse Daisy daar oude geheimen, terwijl de oorlogsdreiging…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Voor welke leeftijd is De oorlog die mijn leven redde?
Zwijsen/VBK adviseert De oorlog die mijn leven redde voor 10–12 jaar; de bibliotheek noemt circa 9 jaar en ouder. Kijk ook naar gevoeligheid voor mish…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
De vergeten spionne: welke rol speelt muziek?
Muziek verbindt in De vergeten spionne Amy’s verlies met Colette, een pianiste in bezet Parijs. Archiefonderzoek brengt de twee verhaallijnen bij elka…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
De vrouw met de rode ster: wie was Mila Pavlitsjenko?
Mila Pavlitsjenko was een sluipschutter in het Rode Leger. Kate Quinn gebruikt haar leven als basis voor De vrouw met de rode ster, een historische ro…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Dochter van het Derde Rijk: waarom gebruikt de roman twee tijdlijnen?
Dochter van het Derde Rijk verbindt een gedwongen adoptie rond de oorlog met een onderzoek tachtig jaar later. De twee tijdlijnen laten zien hoe ident…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Dochters van Kiev: over welke periode gaat de roman?
Dochters van Kiev gaat over de hongersnood onder Stalin en de doorwerking daarvan in een familie. Het historische verhaal begint in 1929, vóór de Twee…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Door het oog van de naald: wat heeft de thriller met D-Day te maken?
Door het oog van de naald draait om een Duitse spion die vóór D-Day de geallieerde misleiding ontdekt. De spanning zit in het voorkomen dat zijn infor…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Een lied in de schaduw: hoe komen de drie vrouwen samen?
Een lied in de schaduw verbindt Lena’s hulp aan onderduikers, Ans’ werk in het Leidse verzet en Miriams zoektocht naar veiligheid. Lynn Austin vertelt…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Gestolen geluk: over wie gaat de roman van Elle van Rijn?
Gestolen geluk gaat over zangeres Desi von Halban-Kurz en haar echtgenoot Jacques Goudstikker. Hun leven verbindt liefde en kunst met vervolging en vl…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Het Alice-netwerk: welke oorlog staat centraal?
Het Alice-netwerk verbindt spionage tijdens de Eerste Wereldoorlog met een zoektocht in 1947. Het boek gaat dus over meer dan alleen de Tweede Wereldo…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Het kersenspoor: wat betekent de kersenroute in het verhaal?
De kersenroute is in Het kersenspoor de route waarmee een schooljuf Joodse kinderen in Frankrijk helpt vluchten. Haar boomgaard vormt een belangrijk p…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Kinderen van Oekraïne: is dit een boek over de huidige oorlog?
Nee. Kinderen van Oekraïne van Erin Litteken speelt tijdens de Tweede Wereldoorlog, vanaf de Duitse invasie in 1941. Het is historische fictie over bu…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Terug naar Insulinde: vanuit welk perspectief lees je de oorlog?
Terug naar Insulinde volgt Rosa, een jonge vrouw uit Nederlands-Indië. De roman verbindt haar ervaringen tijdens de Japanse bezetting met familiebande…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Val der titanen: waar begin je aan de Century-trilogie?
Val der titanen is het eerste deel van Ken Folletts Century-trilogie. Het verhaal begint in 1911 en verbindt persoonlijke levens met de aanloop naar d…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Vlucht uit Parijs: waarom is Le Chambon-sur-Lignon belangrijk?
In Vlucht uit Parijs komen de broers Jacob en Moses in Le Chambon-sur-Lignon terecht. Het Franse dorp vormt een historische achtergrond voor een roman…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Wat ons nog rest: wat is een roman in versvorm?
Wat ons nog rest is een verse novel: een doorlopend verhaal in versregels. Aline Sax gebruikt die vorm voor een jong perspectief op Berlijn in april 1…
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Oorlogsboeken 2026: twee indrukwekkende boeken over de Tweede Wereldoorlog
Op zoek naar oorlogsboeken? Ontdek twee indrukwekkende oorlogsromans: Het meisje op perron 1 en De kaartenmaker van Jersey
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
Boekenweek 2026 en oorlogsromans
Boekenweek 2026 brengt opnieuw veel aandacht voor oorlogsromans - historische romans en opvallende nieuwe titels zoals Onvermijdelijk Verraad.
Lees het verhaalVerhalen & achtergrond
10 aanbevolen oorlogsromans
Deze 10 christelijke oorlogsromans laten precies dat zien. Elk boek werpt licht op de duistere jaren van oorlog
Lees het verhaal