De opgang van Stefan Hertmans: wat is feit en wat is roman?
De opgang combineert onderzoek naar Willem Verhulst met literaire verbeelding. Het Gentse huis en de historische personen hebben een werkelijke basis; de uitgever presenteert het boek als roman.
Een woonhuis als toegang tot het verleden
Stefan Hertmans kocht in 1979 een huis in het Gentse Patershol. Later ontdekte hij de geschiedenis van een vroegere bewoner, Willem Verhulst. In De opgang wordt een plek die eerst vertrouwd is zo verbonden met collaboratie en SS-lidmaatschap.
Dat is een andere ingang dan een oorlogsoverzicht dat begint met jaartallen en politieke besluiten. Een kamer, trap of huis krijgt betekenis door wat de onderzoeker later te weten komt. De lezer kan daardoor ook nadenken over onbekende geschiedenissen van de eigen omgeving.
Documenten en verbeelding uit elkaar houden
Hertmans raadpleegt bronnen en spreekt met nabestaanden. Een roman kan daarnaast scènes, verbanden en perspectieven literair uitwerken. Dat geeft geen reden om alle historische gegevens te negeren, maar wel om niet iedere beschreven gedachte als een vastgesteld feit te behandelen.
Vraag bij een leesclubgesprek welke passages vooral een persoon laten begrijpen en welke een historische bewering doen. Begrip is bovendien geen vrijspraak. Het portret van een gezin neemt de verantwoordelijkheid voor politieke daden niet weg.
Waarom ook Mientje lezen?
Verhulsts vrouw Mientje maakt het boek ook tot een huwelijks- en familieportret. Haar aanwezigheid helpt de vraag stellen hoe overtuigingen en loyaliteit zich binnen een huis verhouden tot de buitenwereld. De familie is geen losstaand, onschuldig decor bij een politieke loopbaan.
Wil biedt een andere literaire benadering van verantwoordelijkheid in Vlaanderen. Voor een ouder familieverhaal van Hertmans zelf kun je Oorlog en terpentijn bekijken. Vergelijk de manier van terugkijken, niet alleen de oorlog die wordt beschreven.
Bronnen en achtergrond
Veelgestelde vragen
Is De opgang uitsluitend non-fictie?
Nee. De uitgever noemt het een roman; historische bronnen en verbeelding worden gecombineerd.
In welke stad staat het huis?
In Gent, in het Patershol.
Wie was Willem Verhulst?
De vroegere bewoner naar wie Hertmans onderzoek doet; hij was een vooraanstaande SS’er.
Boeken bij dit verhaal
Wil
Wil van Jeroen Olyslaegers volgt hulpagent Wilfried Wils in bezet Antwerpen. Zijn latere terugblik zet zijn keuzes en zijn eigen rechtvaardiging onder druk.
De opgang
De opgang van Stefan Hertmans begint bij een huis in Gent dat ooit aan een SS’er toebehoorde. Archiefonderzoek en verbeelding openen een belast familieverleden.
Oorlog en terpentijn
Sommige oorlogsromans zijn volledig verzonnen. Andere boeken zijn juist gebaseerd op echte herinneringen. Oorlog en terpentijn van Stefan Hertmans hoort bij die tweede categorie. Het verhaal ontstond toen de auteur de oude schriften van zijn grootvader kreeg. Daarin stonden herinneringen aan de Eerste Wereldoorlog en aan een leven dat door die oorlog voorgoed veranderd werd.
